Denemarken heeft een bijzonder, kleinschalig tomatenerfgoed waarin traditionele tuinbouwrassen, serreteelt en het zorgvuldig bewaren van zaden centraal staan. Van de historische Dansk Export tot de klassieke serretomaat Selandia en de moderne gele Gul Anders: de Deense tomatengeschiedenis laat zien hoe ook in een noordelijk klimaat bijzondere variëteiten kunnen ontstaan.
Bij Vertiloom ontdek je tomatenrassen met een Deense oorsprong, elk met hun eigen achtergrond, vruchtvorm, smaak en teelteigenschappen.
De tomaat is oorspronkelijk afkomstig uit Amerika en bereikte Europa in de zestiende eeuw. In Denemarken duurde het nog geruime tijd voordat de plant een vaste plaats kreeg in de groenteteelt.
In de negentiende eeuw nam de belangstelling geleidelijk toe. Oude Deense zaadcatalogi vermeldden inmiddels verschillende tomatenrassen, waaronder buitenlandse variëteiten die Deense tuiniers onder plaatselijke omstandigheden uitprobeerden.
De teelt ontwikkelde zich vooral rond tuinbouwgebieden waar verse groenten werden geproduceerd voor de stedelijke bevolking.
De omgeving van Kopenhagen en het eiland Amager speelden daarbij een belangrijke rol. Hier waren tuinders actief die niet alleen groenten teelden, maar ook zaden verzamelden en planten met aantrekkelijke eigenschappen selecteerden.
Omdat de Deense zomers relatief koel en wisselvallig kunnen zijn, was de zoektocht naar tomaten die tijdig rijpten bijzonder belangrijk.
Met de groei van de serreteelt in de twintigste eeuw ontstonden nieuwe mogelijkheden voor een langere oogstperiode en een regelmatiger productie.
Dansk Export, ook bekend als Dansk Eksport, behoort tot de bekendste tomatenrassen die daadwerkelijk in Denemarken zijn ontstaan.
De geschiedenis van deze variëteit gaat terug tot de Deense tuinbouw rond het einde van de negentiende eeuw.
In het begin van de twintigste eeuw was Dansk Export al een bekende tomaat. Het ras werd in 1912 vermeld in het Nordisk Illustreret Havebrugsleksikon als een van de interessante vroegrijpe variëteiten.
De naam verwijst naar de ambities van de Deense tuinbouw om naast de eigen markt ook buitenlandse afnemers van verse tomaten te voorzien.
Dansk Export produceert rode, ronde tot licht afgeplatte vruchten van middelgroot formaat, doorgaans ongeveer 60 tot 90 gram.
Het vruchtvlees is sappig en heeft een aangename, klassieke tomatensmaak met een frisse toets.
De planten hebben een relatief krachtige groei en kunnen onder gunstige omstandigheden goed produceren. Een stevige ondersteuning is daarom aan te raden.
Het ras staat vooral bekend als een traditionele tomaat die ook voor de buitenteelt werd geselecteerd.
Een zonnige, beschutte standplaats is daarbij belangrijk om voldoende warmte te verzamelen en de vruchten volledig te laten rijpen.
De ontwikkeling van Dansk Export is nauw verbonden met de geschiedenis van de Deense tuinbouw rond Kopenhagen.
Op Amager werden in de negentiende eeuw groenten geteeld voor de markten van de hoofdstad.
De tuinbouw kende er een traditie van zorgvuldig selecteren en vermeerderen. Tuinders probeerden verschillende buitenlandse tomaten uit en bewaarden zaden van planten die onder Deense omstandigheden goed presteerden.
Een van de historische verhalen verbindt de ontwikkeling van Dansk Export met de kweker Mathias Kristensen, die op Amager actief was.
In de loop van de twintigste eeuw werd de naam ook verbonden met het Deense proef- en zaadselectiewerk.
Daardoor is niet ieder historisch detail over de oorspronkelijke selectie volledig eenduidig.
De betekenis van het ras staat echter vast: Dansk Export groeide uit tot een belangrijke tomaat voor de Deense vollegrondsteelt.
De variëteit laat zien hoe lokale selectie een buitenlandse groente kon helpen aanpassen aan het klimaat en de behoeften van Deense tuiniers.
Een andere historische Deense variëteit is Selandia, een serretomaat die in 1937 op de markt verscheen.
Het ras werd ontwikkeld voor de professionele teelt onder glas en was gedurende verschillende decennia bekend binnen de Scandinavische tuinbouw.
Selandia produceert mooie, ronde, rode tomaten van middelgroot formaat.
De vruchten hebben een relatief stevige structuur en een aangename, klassieke tomatensmaak.
De planten zijn hooggroeiend en vragen voldoende ondersteuning. Het ras staat bekend om zijn goede productiviteit en de mogelijkheid om relatief vroeg in het seizoen vruchten te laten rijpen.
Selandia werd gewaardeerd in de professionele teelt, maar verloor uiteindelijk terrein door de opkomst van nieuwere commerciële tomatenrassen en F1-hybriden.
In 1981 verdween het uit het gangbare handelsaanbod.
Daarmee had deze historische Deense tomaat gemakkelijk verloren kunnen gaan.
Het verhaal van Selandia illustreert hoe belangrijk internationale samenwerking is voor het behoud van oude tomatenrassen.
Nadat de variëteit uit de gewone zaadcatalogi was verdwenen, bleven zaden bewaard buiten Denemarken.
Via verzamelaars en zaadcollecties in onder meer Nederland en Duitsland kon Selandia later opnieuw naar Denemarken worden teruggebracht.
De Deense vereniging Frøsamlerne speelde een belangrijke rol bij het documenteren en opnieuw verspreiden van de historische variëteit.
Het ras werd opnieuw geteeld en beoordeeld, zodat ook moderne tuiniers kennis konden maken met een tomaat die ooit belangrijk was voor de Scandinavische serreteelt.
De geschiedenis van Selandia is bijzonder omdat ze laat zien dat een ras niet noodzakelijk definitief verloren is wanneer het uit de commerciële handel verdwijnt.
Zorgvuldig bewaarde zaden kunnen een deel van de tuinbouwgeschiedenis opnieuw tot leven brengen.
De Deense tomatenwereld bestaat niet uitsluitend uit oude commerciële variëteiten.
Ook hedendaagse hobbyveredelaars ontwikkelen nieuwe zaadvaste selecties.
Een interessant voorbeeld is Gul Anders, een gele tomaat die ontstond bij de Deense zaadliefhebber Anders Bech.
In 2020 ontdekte hij een bijzondere geelvruchtige plant tussen zijn Gardeners Delight-tomaten.
Omdat de vruchten een uitstekende smaak hadden en de plant krachtig groeide, besloot hij de afwijkende tomaat verder te selecteren.
Gedurende vijf groeiseizoenen werden jaarlijks meerdere tientallen planten geteeld. Van de beste exemplaren werden zaden bewaard voor de volgende generatie.
Bij dit werk waren ook meer dan vijftig andere tuiniers betrokken, die planten opkweekten en ervaringen uitwisselden.
Gul Anders produceert gele vruchten van het formaat van een grote kerstomaat of kleine cocktailtomaat.
De tomaatjes zijn sappig, aangenaam zoet en hebben een fijne, frisse zuurgraad.
De planten kunnen rijk produceren en zijn ook interessant voor een zonnige, beschutte plaats in de buitentuin.
Gul Anders is een mooi voorbeeld van de manier waarop nieuwe tomatenrassen kunnen ontstaan door aandachtig waarnemen, selecteren en zaden bewaren.
De geschiedenis van Dansk Export, Selandia en Gul Anders toont drie verschillende vormen van Deense tomatenveredeling.
Dansk Export vertegenwoordigt de traditionele selectie voor buitenteelt, waarbij vroegrijpheid en de geschiktheid voor plaatselijke omstandigheden belangrijk waren.
Selandia weerspiegelt de ontwikkeling van de professionele serreteelt tijdens de twintigste eeuw.
Gul Anders laat zien hoe hobbyveredelaars ook vandaag nieuwe variëteiten kunnen ontwikkelen.
Deze verschillen maken het Deense tomatenerfgoed interessant.
Niet alle tomaten die in Denemarken populair zijn, werden er echter ontwikkeld. Veel internationaal bekende rassen kwamen oorspronkelijk uit andere landen.
Een betrouwbare herkomstvermelding blijft daarom belangrijk.
Denemarken heeft een gematigd zeeklimaat, met relatief koele zomers en geregeld wisselvallige weersomstandigheden.
Voor tomaten kan vooral de combinatie van lagere temperaturen, vochtigheid en een beperkte warme periode uitdagend zijn.
Bij de traditionele buitenteelt was het belangrijk om rassen te gebruiken die voldoende vroeg rijpten.
Beschutting tegen wind en een zonnige plaats langs een zuidgerichte muur kunnen daarbij voordelen bieden.
De ontwikkeling van serres maakte het mogelijk om tomaten langer en regelmatiger te telen.
Ook vandaag zijn zowel particuliere serres als professionele glasgroentebedrijven een belangrijk onderdeel van de Deense tomatenproductie.
Een Deense oorsprong betekent echter niet dat een ras vorstbestendig of volledig resistent tegen aardappelziekte is.
Elke tomaat blijft afhankelijk van voldoende warmte, licht en geschikte verzorging.
Deense tomatenrassen kunnen bijzonder interessant zijn voor de Belgische en Nederlandse moestuin.
Ons klimaat vertoont verschillende overeenkomsten met de omstandigheden waarin historische Deense variëteiten werden geselecteerd.
Dansk Export is interessant voor wie een traditionele rode tomaat zoekt die ook voor buitenteelt werd gebruikt.
Kies daarvoor een zonnige, beschutte standplaats en zorg voor een stevige ondersteuning.
Selandia komt vooral tot haar recht in een serre, waar de planten voldoende warmte krijgen om een regelmatige oogst te ontwikkelen.
Gul Anders biedt een mooie aanvulling met kleine, gele tomaten die geschikt zijn om vers te eten en kleur geven aan zomerse salades.
Zoals alle tomaten vragen deze rassen een voedzame bodem, voldoende zonlicht, regelmatige watervoorziening en goede luchtcirculatie.
Tijdens natte perioden blijft aandacht voor aardappelziekte en andere plantenziekten belangrijk.
Een belangrijke organisatie binnen het Deense zaadenerfgoed is Frøsamlerne, de vereniging van Deense zadenverzamelaars.
De organisatie ontstond aan het einde van de jaren 1980 en zet zich sindsdien in voor het verzamelen, documenteren en behouden van bijzondere cultuurgewassen.
Vrijwilligers kweken oude variëteiten opnieuw, bewaren hun zaden en wisselen ervaringen uit over de eigenschappen van de planten.
Naast Deense rassen worden ook historische buitenlandse variëteiten bewaard die ooit belangrijk waren voor de plaatselijke tuinbouw.
Frøsamlerne werkt samen met NordGen, het gezamenlijke Noordse centrum voor genetische hulpbronnen.
Daar worden waardevolle zaden en andere plantaardige genetische hulpbronnen geregistreerd en bewaard.
Door deze samenwerking kunnen bijzondere historische rassen behouden blijven, zelfs wanneer ze niet meer algemeen verkrijgbaar zijn in commerciële zaadcatalogi.
Van de historische buitentomaat Dansk Export en de klassieke serretomaat Selandia tot de moderne gele Gul Anders: Denemarken heeft een bescheiden, maar bijzonder waardevol aandeel in de internationale tomatendiversiteit.
Bij Vertiloom ontdek je bijzondere tomatenzaden van rassen met een Deense oorsprong, elk met hun eigen geschiedenis, vruchtvorm, smaak en groeiwijze.
Verken onze Deense tomatenrassen en ontdek welke variëteiten het beste passen bij jouw tuin, serre en persoonlijke smaak.